20-01-2026
De SMWK bestaat tien jaar. Civiel gezondheidstechnisch ingenieur Hans van der Eem is vanaf de start betrokken geweest bij dit samenwerkingsverband. We vroegen hem terug te blikken op die periode, te vertellen welke belangrijke doelen al bereikt zijn en wat er volgens hem nog moet gebeuren
“In 2011 is er een overeenkomst gesloten tussen het Rijk, de provincies, gemeenten, waterschappen en drinkwaterbedrijven: het Bestuursakkoord Water. Sindsdien is er intensief samengewerkt in de waterketen om afvalwater efficiënt te verwerken. Intensieve samenwerking tussen drinkwaterbedrijven en waterschappen was er daarvoor nog weinig.”
“Een aantal deskundigen wilden daar verandering in brengen, zoals Jelle Roorda, toen werkzaam bij Evides. Afvalwaterexpert Mirabella Mulder kwam met het idee om poederkooldosering op rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi’s) te gaan testen. Dat zorgt ervoor dat er minder organische microverontreinigingen in het water terechtkomen, wat als bron voor drinkwater voor de drinkwaterbedrijven heel waardevol is.”
Pilot en werkbezoeken
“Eind 2014 zijn partijen bij elkaar gebracht om een pilot uit te voeren met deze nieuwe technologie: de praktijkproef poederkooldosering in actief slib PACAS (Powdered Activated Carbon in Activated Sludge). Deze samenwerking kreeg de naam de Schone Maaswaterketen (SMWK). Ik heb die startbijeenkomst op verzoek van Jelle mogen begeleiden. Er was al snel instemming, maar het was niet eenvoudig om gezamenlijke afspraken vast te leggen en voldoende budget te realiseren. Na een jaar werd de samenwerkingsovereenkomst ondertekend.”
“Het mooie in het proces is dat de stuurgroep van de SMWK, met vertegenwoordigers van managementteams van alle deelnemers, drie keer per jaar bij elkaar kwam. Vaak gebeurde dat op een rwzi of een drinkwaterproductielocatie en zat er ook een werkbezoek bij. Je denkt elkaar te kennen, maar door deze bijeenkomsten leerden de verschillende partijen elkaar veel beter kennen en begrijpen. Dat is een belangrijke basis voor goede samenwerking.”
“Begin 2018 werd de pilot afgerond met een positieve conclusie over de inzet van PACAS. Parallel was ook een regionale hotspotanalyse uitgevoerd om te bepalen welke rwzi’s met prioriteit een aanvullende zuivering zouden moeten krijgen. Alle partijen waren zo enthousiast over de samenwerking, vooral ook over het feit dat we ons allemaal inspanden om resultaten te bereiken, dat er geen enkele twijfel was, ook niet bij de bestuurders: we zetten de samenwerking voort!”
De proef met actief poederkool (PACAS) was een succes.
Focus op organische microverontreinigingen
“De doorstart maakte het proces wel anders. Het PACAS-onderzoek en de hotspotanalyse zijn door externen uitgevoerd, waardoor de participanten grotendeels alleen maar aan werkgroepoverleggen deel hoefden te nemen. Het vervolg wilden we vormgeven door werkzaamheden van de deelnemers van alle partijen zelf; dan moet je wel ruimte in je dagelijks werk zien te vinden. Toen kregen we ook nog te maken met de coronacrisis.”
“Uiteindelijk hebben we wel een nieuwe samenwerkingsovereenkomst opgesteld en ook een duidelijk actieprogramma, dat erop gericht is de concentratie van organische microverontreinigingen te reduceren. We formuleerden een aantal doelen:
- De waterkwaliteit goed in beeld brengen.
- De bronnen van verontreiniging aanpakken.
- Het netwerk verstevigen, inclusief de buurlanden.
- Een Atlas maken om informatie te ontsluiten.
- De communicatie verbeteren en daarmee de bewustwording bij bedrijven vergroten.
Voor deze thema’s hebben we werkgroepen geformeerd. Vereniging van drinkwaterbedrijven RIWA-Maas heeft zich aangesloten bij de samenwerking en directeur Maarten van der Ploeg heeft nu de rol van programmamanager.”
Meetprogramma en hotspotanalyse
“We hebben inmiddels een mooi SMWK-meetprogramma dat sinds 2023 vier keer per jaar de waterkwaliteit meet in effluent (gezuiverd afvalwater dat een rwzi verlaat), in oppervlaktewater en op innamepunten van drinkwaterbedrijven. Het gaat om 38 stoffen in de categorieën gewasbeschermingsmiddelen, industriële verontreinigingen en geneesmiddelen. Dit meetprogramma biedt houvast om de ontwikkeling van de waterkwaliteit goed in beeld te brengen.”
“Het aanpakken van bronnen van verontreiniging bleek lastig. Er zijn duizenden stoffen, die het RIVM als Zeer Zorgwekkende Stoffen heeft bestempeld en heel veel bedrijven die lozen op de riolering. Zo zijn er alleen al in Brabant en Limburg circa 40 duizend bedrijven met meer dan vijf werknemers. Om die reden hebben we onderzoekscentrum Hydrex een mooie hotspotbedrijventool laten ontwikkelen. Daarmee kun je kijken van welke categorieën van bedrijven we vooral verwachten dat ze schadelijke stoffen lozen.”
Sinds 2023 draait het gezamenlijke meetnet. Doel: de ontwikkeling van waterkwaliteit in beeld brengen, gefocust op 38 stoffen. (Illustratie door JAM Visual)
Omgevingsdiensten en buitenland
“De samenwerking van de partners van de SMWK met omgevingsdiensten is in de afgelopen jaren verbeterd. De omgevingsdiensten verlenen voor gemeenten en provincies de vergunningen voor afvalwaterlozingen op de riolering. Eind 2025 is er ook een mooie bijeenkomst met bedrijven uit de Maasregio geweest om samen op zoek te gaan naar de bronnen van schadelijke stoffen. We hebben gemerkt dat lozers zich vaak helemaal niet bewust zijn wat ze precies lozen: ze zijn gefocust op het product en niet op het afval.”
“De samenwerking met buurlanden is sinds 2015 ook versterkt. Zo is in 2025 al voor de derde keer een parallelsessie over waterkwaliteit georganiseerd op het Internationale Maas Symposium. Deelnemers uit de verschillende landen geven daar presentaties. En door met elkaar in gesprek te gaan, zoek je naar verbeteringen: wat leren we van elkaar en hoe kunnen we elkaar versterken?”
Enthousiast over de Atlas
“Samen met Esri (Environmental Systems Research Institute) heb ik de Atlas voor een Schone Maas gemaakt. We hebben ervoor gekozen om een storyboard te maken. Dit kun je vergelijken met een boek waar je doorheen bladert en bij het bladeren komen dan figuren in beeld. Soms zijn dit foto’s of tekeningen, maar vaak ook dashboards, die je de mogelijkheid geven in te zoomen op de informatie die je ziet, bijvoorbeeld een specifiek jaar, een regio of bepaalde stof. Toen we de eerste versie van de Atlas publiceerden was iedereen direct razend enthousiast. Ik vond het erg mooi om te zien hoe waardevol het bundelen van informatie van verschillende bronnen is.”
“Een prachtig element in de Atlas is het overzicht van directe lozingen van afvalwater in Brabant en Limburg. Roel Kwanten van Rijkswaterstaat heeft hiervoor alle informatie verzameld en gebundeld. Op die manier kunnen we in vergunningen terugvinden welke voorwaarden gesteld zijn aan welke stoffen. Al snel werd duidelijk dat er maar in enkele lozingsvergunningen voorwaarden zijn gesteld aan het lozen van organische microverontreinigingen. Het updaten van de vergunningen is dus hard nodig en daar wordt dan ook hard aan gewerkt. De communicatie over de SMWK is de laatste tijd ook verbeterd. Zo worden regelmatig vlogs gemaakt en verschijnen er nieuwsberichten. Inmiddels hebben we ook een LinkedIn- account.”
Door de mens gemaakt
“Ik heb tien jaar aan de Schone Maaswaterketen mogen werken: opstarten van de samenwerking, het coördineren ervan en het maken van de Atlas. Ik heb dit als mijn meest betekenisvolle project ervaren. Ik ben me hierdoor gaan realiseren hoeveel schadelijke stoffen door de mens gemaakt zijn, geloosd worden en in onze leefomgeving terechtkomen. Toen ik Civiele Gezondheidstechniek studeerde in Delft leerde ik nog dat grondwater een prachtige schone drinkwaterbron is. Inmiddels weten we dat er op veel plaatsen schadelijke PFAS-stoffen in het grondwater gevonden zijn.”
“Ik maak me zorgen om het belang dat aan de economie gegeven wordt. We doen alsof de economie belangrijker is dan de gezondheid van onze leefomgeving – voor ons en onze kinderen. De wetgeving is te complex. We kennen het voorzorgprincipe, maar als we vermoeden dat een stof schadelijk is voor mens en milieu moet eerst wetenschappelijk worden vastgesteld dat dit zo is. Er zijn meer dan 275 miljoen door de mens gemaakte stoffen! Hoe krijgen we daar controle over? Als we weten dat een stof bijna niet afbreekt en naar verwachting toxisch is: waarom verbieden we die dan niet?”
Moeilijk verwijderbaar
“De lezers van de British Medical Journal noemden ‘waterleiding en riolering’ als belangrijkste medische vooruitgang en bijdrage aan de volksgezondheid sinds 1840. Maar met die vele moeilijk verwijderbare schadelijke stoffen is de opgave van waterschappen en drinkwaterbedrijven enorm complex geworden. Als er wordt gezocht naar de bron van een specifieke vervuiling worden regelmatig afvalverwerkingsbedrijven gevonden. Dit zijn bedrijven die een belangrijke rol spelen in het verwerken van afvalstromen, maar nu als ‘kwajongen’ worden gezien, omdat er zo veel troep in het afval zit. Dat kan ook voor rwzi’s gaan gelden.”
“Drinkwaterbedrijven willen 100% betrouwbaar drinkwater leveren, maar hoe lang houden ze dit vol als de bronnen steeds meer vervuild raken met moeilijk verwijderbare stoffen? Die zijn vaak al in hele lage concentraties schadelijk. Dus dat is heel spannend.”
Extra zuivering of lozingen aanpakken
“In 2024 is de herziene Richtlijn inzake de behandeling van stedelijk afvalwater door de Europese Unie aangenomen met vooral aandacht voor restanten van geneesmiddelen. Ik vind het een uitdaging voor de waterschappen hoe zij hier invulling aan gaan geven en hoe zij daarbij ook meer aandacht geven aan industriële verontreinigingen. Om het imago van de waterschappen overeind te houden is investeren in vergaande zuivering bijna onvermijdelijk. Tenzij er meer resultaat bereikt wordt bij de reductie van schadelijke stoffen in directe en indirecte lozingen.”
“Het mooie is dat ik ervaar dat bij de werknemers van waterschappen, drinkwaterbedrijven en Rijkswaterstaat de neuzen dezelfde kant op staan. We doen ons best om te werken aan schoon water en een veilige leefomgeving. Dat is heerlijk om mee samen te werken!”
“Ik ben inmiddels met pensioen en had graag actief deel blijven nemen aan de samenwerking, maar helaas is bij mij de diagnose ALS vastgesteld, wat mijn functioneren fors belemmert. Ik wens de Schone Maaswaterketen heel veel succes en resultaat!”
Hans van der Eem werkte onder andere bij PWN, het drinkwaterbedrijf in Noord-Holland, bij Kiwa Onderzoek en Advies (het huidige KWR) en Berenschot Osborne. In 2004 richtte hij adviesbureau Welldra op, samen met Jan Zwiers. Hij deed advieswerk en begeleidde projecten over stedelijk waterbeheer en de zuivering van afvalwater bij verschillende samenwerkingsverbanden. Zo was hij lid van het aanjaagteam Innovatie Waterketen (met de langetermijnvisie Verbindend Water als concreet resultaat), was hij opsteller van het Feitenrapport Doelmatig Beheer Waterketen en secretaris van de landelijke stuurgroep Drinkwater-, Riolering- en Afvalwaterbeleid. Ook hield hij zich de laatste jaren intensief bezig met klimaatadaptatie, binnen de regio Noorderkwartier. Hans woont in IJsselstein, is ruim 35 jaar getrouwd